Drugi szczyt aktywności kleszczy – dlaczego wrzesień i październik bywają groźniejsze niż maj
Maj kojarzy się z kleszczami niemal odruchowo. To wtedy media przypominają o profilaktyce, a apteki przesuwają repelenty na najlepiej widoczne półki. Tymczasem polskie badania terenowe pokazują coś, o czym mówi się znacznie rzadziej: druga połowa roku potrafi być pod względem liczby aktywnych pajęczaków równie obfita, a lokalnie nawet obfitsza. Wrzesień i październik to miesiące, w których czujność wyraźnie spada – a kleszcze wciąż pracują na pełnych obrotach.
Spis treści
Sezon kleszczowy ma dwa garby, nie jeden
Aktywność kleszczy w Polsce nie układa się w jedną, letnią górkę. Kleszcz pospolity osiąga szczyt późną wiosną, najczęściej w kwietniu i maju, przy temperaturach rzędu 9,5-16,5°C i wysokiej wilgotności. Zupełnie inaczej zachowuje się kleszcz łąkowy, który ma cykl dwuszczytowy: pierwszy wzrost przypada na marzec i kwiecień, drugi – i ten jest zwykle wyraźniejszy – na okres od września do listopada. Kto planuje aktywność na świeżym powietrzu, powinien wiedzieć, kiedy zaczyna się i kończy sezon kleszczowy w Polsce, bo kalendarz bywa dłuższy, niż podpowiada intuicja.
Jesienny rekordzista, czyli kleszcz łąkowy
Dermacentor reticulatus radzi sobie w warunkach, które kleszcza pospolitego skutecznie wyhamowują. Odnotowywano jego aktywność w przedziale od 1°C do ponad 32°C i przy wilgotności powietrza schodzącej poniżej 35 procent. To gatunek suchszych łąk, obrzeży lasów, dolin rzecznych i nasłonecznionych nieużytków. W pięcioletnich obserwacjach prowadzonych w parku miejskim we wschodniej Polsce był gatunkiem dominującym, a jego liczebność wystrzeliwała właśnie w październiku i listopadzie. Warto więc przyjrzeć się temu, jakie gatunki kleszczy spotykamy w Polsce i czym się od siebie różnią.
Miasto nie daje taryfy ulgowej
Jesienna aktywność kleszczy nie ogranicza się do lasów. Trawniki, skwery, parki i zieleń przy blokowiskach utrzymują stabilne populacje pasożytów, a bliskość gryzoni sprawia, że kolejne pokolenia mają zapewnionych żywicieli. Dane z terenów rekreacyjnych są w tym zakresie jednoznaczne. Kto chce sprawdzić, jak wygląda aktywność kleszczy w mieście, znajdzie tam sporo zaskakujących obserwacji. Nie bez znaczenia jest też to, gdzie lubią zagnieżdżać się kleszcze – jesienią liście i wilgotna ściółka tworzą dla nich wręcz komfortowe warunki.
Czy wiesz, że…
Kleszcz łąkowy bywa aktywny również zimą, jeśli temperatura utrzymuje się powyżej zera przez kilka dni z rzędu. Łagodne zimy ostatnich lat sprawiły, że w niektórych regionach kraju przerwa w aktywności tych pajęczaków niemal zanikła. Do tego dochodzi statystyka zachorowań: w Polsce najwięcej przypadków boreliozy rejestruje się w trzecim i czwartym kwartale roku, a więc od lipca aż do grudnia.
Jesienne sytuacje podwyższonego ryzyka
Poniższe okoliczności powtarzają się w relacjach osób, które znalazły na sobie kleszcza po sezonie wakacyjnym:
- grzybobranie – długie godziny w ściółce, często poza wydeptanymi ścieżkami;
- jesienne porządki w ogrodzie, zwłaszcza grabienie liści i cięcie krzewów;
- szkolne wycieczki terenowe i wrześniowe biwaki;
- bieganie i jazda rowerem po ścieżkach przecinających łąki;
- pikniki na trawie w ciepłe, słoneczne popołudnia października;
- rezygnacja z preparatów ochronnych „bo już nie ma sezonu”.
Reakcja liczy się bardziej niż pora roku
Kleszcz wkłuwa się bezboleśnie, więc jesienią, kiedy skóra jest zwykle zakryta warstwami ubrań, łatwo przeoczyć go na kilkanaście godzin. A czas ma tu realne znaczenie – ryzyko przeniesienia patogenów rośnie po pierwszej dobie żerowania. Dlatego zasada pozostaje ta sama przez cały rok: oglądać ciało po powrocie z terenów zielonych i działać od razu. Sprawdzone rozwiązania opisano w poradniku o tym, jak prawidłowo usunąć kleszcza, a skalę zagrożenia porządkuje przegląd chorób odkleszczowych.
W domowej apteczce warto trzymać zestaw Kick the Tick® expert – w jego skład wchodzi aplikator zamrażający kleszcza oraz przyrząd z dwiema końcówkami zaprojektowanymi z myślą o kleszczach różnej wielkości. Wraz z preparatami chroniącymi przed kleszczami tworzy podstawowe wyposażenie, o które warto zadbać, przygotowując się na sezon kleszczy – również ten jesienny.
Najczęstsze pytania i odpowiedzi
Czy jesienią kleszczy jest naprawdę więcej niż wiosną?
Zależy od gatunku i regionu. Kleszcza pospolitego jest wiosną zdecydowanie więcej, ale liczebność kleszcza łąkowego potrafi jesienią przewyższyć wartości notowane w marcu i kwietniu. Na łąkach oraz w miejskich terenach zielonych bywa on gatunkiem dominującym.
Kiedy kończy się realne ryzyko wkłucia?
Nie ma sztywnej daty. Aktywność wygasa dopiero przy utrzymujących się przymrozkach, a przy łagodnej zimie pojedyncze pajęczaki bywają aktywne nawet w styczniu.
Czy jesienne kleszcze przenoszą te same patogeny?
Kleszcz łąkowy jest wektorem między innymi patogenów babeszjozy, anaplazmozy i tularemii, a także wirusa kleszczowego zapalenia mózgu. Profil zagrożeń różni się od tego wiosennego, ale nie jest mniej istotny.
Czy chłodne dni oznaczają koniec stosowania preparatów?
Nie. Jeśli planowane jest kilka godzin w lesie czy na łące, preparat chroniący przed kleszczami ma sens także we wrześniu i październiku.
Gdzie najczęściej znajdowane są kleszcze jesienią?
Tam, gdzie skóra jest cieńsza i lepiej ukrwiona – za uszami, na karku, w zgięciach kolan i łokci oraz w pachwinach. Ubranie z długimi rękawami nie eliminuje ryzyka, bo pasożyt potrafi wędrować po materiale nawet kilka godzin.
Materiały źródłowe
- Seasonal activity of Dermacentor reticulatus ticks in the era of progressive climate change in eastern Poland, Scientific Reports 2021 – https://www.nature.com/articles/s41598-021-99929-y
- Environmental Factors Driving the Seasonal Dynamics of Ixodes ricinus and Dermacentor reticulatus in Eastern Poland, Insects 2025 – https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC12112528/
- Urban Recreation Areas as Foci of Tick Hazard: Multi-Year Seasonal Patterns of Ixodes ricinus and Dermacentor reticulatus Activity, Biology 2026 – https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC12896652/
- Hornok S., Allochronic seasonal peak activities of Dermacentor and Haemaphysalis spp. under continental climate in Hungary, Veterinary Parasitology 2009 – https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19410373/
- A Retrospective Database Study of Lyme Borreliosis Incidence in Poland from 2015 to 2019, Infectious Diseases and Therapy 2023 – https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10122228/